Στις 18 Νοεμβρίου 2025 το περιοδικό The Lancet δημοσίευσε μια σειρά τριών άρθρων για τα υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα, με πρώτο συγγραφέα τον Carlos Monteiro, που εισήγαγε τον όρο. Επειδή το θέμα συζητιέται πολύ και συχνά με υπερβολές, ας δούμε τι ακριβώς γράφουν τα στοιχεία.
Τι είναι «υπερεπεξεργασμένο»
Ο όρος προέρχεται από την ταξινόμηση NOVA, που χωρίζει τα τρόφιμα σε τέσσερις ομάδες: ελάχιστα επεξεργασμένα, μαγειρικά συστατικά, επεξεργασμένα και υπερεπεξεργασμένα. Στην τελευταία ομάδα ανήκουν βιομηχανικά προϊόντα φτιαγμένα κυρίως από εξαγόμενα συστατικά και πρόσθετα, όπως αναψυκτικά, πακέτα σνακ, έτοιμα γλυκά και μερικά αλλαντικά. Δεν είναι κάθε «επεξεργασμένο» τρόφιμο υπερεπεξεργασμένο: οι κονσέρβες οσπρίων ή τα κατεψυγμένα λαχανικά ανήκουν στις πιο απλές κατηγορίες.
Τι βρήκε η ανασκόπηση
Το πρώτο άρθρο της σειράς εξέτασε 104 μακροχρόνιες μελέτες παρακολούθησης. Οι 92 συνέδεαν τη μεγάλη κατανάλωση υπερεπεξεργασμένων με αυξημένο κίνδυνο για ένα ή περισσότερα χρόνια νοσήματα. Συγκεντρώνοντας τα δεδομένα, η σύγκριση των ανθρώπων με τη μεγαλύτερη και τη μικρότερη κατανάλωση έδειξε σχετικό κίνδυνο:
- 1,25 για διαβήτη τύπου 2 (διάστημα εμπιστοσύνης 1,18–1,34),
- 1,21 για υπέρβαρο ή παχυσαρκία (1,15–1,26),
- 1,18 για θνησιμότητα από κάθε αιτία (1,12–1,25),
- 1,18 για καρδιαγγειακή νόσο ή θάνατο (1,10–1,26),
- 1,23 για κατάθλιψη (1,08–1,39).
Δεν βρέθηκε συσχέτιση με τη θνησιμότητα από όλους τους καρκίνους, την ελκώδη κολίτιδα και τον καρκίνο του παχέος εντέρου.
Η μελέτη που συγκρίνει δύο δίαιτες
Στην πιο γνωστή κλινική δοκιμή του NIH (2019), 20 ενήλικες ακολούθησαν για δύο εβδομάδες μια δίαιτα με υπερεπεξεργασμένα και για δύο εβδομάδες μια με ελάχιστα επεξεργασμένα τρόφιμα, με γεύματα ταιριασμένα σε θερμίδες, ζάχαρη, φυτικές ίνες, νάτριο και μακροθρεπτικά. Με τα υπερεπεξεργασμένα έτρωγαν περίπου 500 θερμίδες περισσότερες την ημέρα και πήραν κατά μέσο όρο 0,9 κιλά. Είναι μικρή και σύντομη μελέτη, αλλά υποδηλώνει ότι το πρόβλημα δεν είναι απλώς η «πολλή ζάχαρη ή αλάτι».
Τα όρια της έρευνας
Οι περισσότερες μελέτες είναι παρατηρησιακές: δείχνουν συσχέτιση, όχι αιτιότητα, και οι άνθρωποι που τρώνε πολλά υπερεπεξεργασμένα συχνά διαφέρουν και σε άλλα πράγματα. Η ίδια η δημοσίευση περιλαμβάνει ενότητα για τις επιστημονικές αντιρρήσεις, και ο ορισμός του «υπερεπεξεργασμένου» δεν συμφωνείται από όλους. Συνεπώς οι αριθμοί δεν σημαίνουν ότι κάθε προϊόν της κατηγορίας είναι επικίνδυνο, ούτε ότι μια μερίδα βλάπτει. Σημαίνουν ότι ένα πρότυπο διατροφής που βασίζεται σε αυτά σχετίζεται με χειρότερα αποτελέσματα.
Τι κάνουμε στην πράξη
- Διαβάζουμε τη λίστα συστατικών: αν είναι μακριά και περιέχει ουσίες που δεν έχουμε στην κουζίνα μας, είναι ένδειξη.
- Μαγειρεύουμε περισσότερο στο σπίτι, με όσπρια, λαχανικά, ψάρι, ελαιόλαδο και δημητριακά ολικής άλεσης, όπως στη μεσογειακή διατροφή.
- Αφήνουμε τα σνακ και τα γλυκά για περιστασιακές στιγμές. Δείτε και τα άρθρα Οι ανθυγιεινές τροφές προκαλούν εθισμό και Συντηρητικά τροφίμων.
Παρόμοια κατεύθυνση έχουν και οι νέες αμερικανικές διατροφικές οδηγίες, που συνιστούν να αποφεύγονται τα έντονα επεξεργασμένα τρόφιμα.
Πέντε εύκολες αλλαγές
- Αντί για αναψυκτικό, νερό με λεμόνι ή παγωμένο τσάι χωρίς ζάχαρη.
- Αντί για πακέτο μπισκότα, ένα φρούτο με λίγους ξηρούς καρπούς ή ένα σπιτικό κέικ σοκολάτας.
- Αντί για έτοιμη σάλτσα, μια απλή σάλτσα ντομάτας με βασιλικό που φτιάχνεται εύκολα στο σπίτι.
- Αντί για έτοιμη μαγιονέζα, η σπιτική μαγιονέζα.
- Αντί για έτοιμη ζύμη, η σπιτική σφολιάτα.
Δεν χρειάζεται να αλλάξουν όλα μέσα σε μια εβδομάδα. Ένα-δύο προϊόντα τον μήνα αρκούν για να αλλάξει σταδιακά το σύνολο, και ό,τι αγοράζουμε έτοιμο ας το επιλέγουμε με πιο απλή λίστα συστατικών.
Συνοπτικά
- Από 104 μακροχρόνιες μελέτες, οι 92 συνδέουν τα υπερεπεξεργασμένα με αυξημένο κίνδυνο νοσημάτων.
- Ο σχετικός κίνδυνος είναι 1,25 για διαβήτη τύπου 2 και 1,18 για θνησιμότητα από κάθε αιτία.
- Οι περισσότερες μελέτες είναι παρατηρησιακές και δεν αποδεικνύουν αιτιότητα.
- Λιγότερα έτοιμα προϊόντα και περισσότερο σπιτικό μαγείρεμα είναι η πρακτική απάντηση.